صفحه نخست

دانستنیهای رمضان

 

روش استهلال

(احمد رحمانی )

 

موضوع استهلال و اِحراز حُلول ماه قمري براي بجا آوردن تکاليف دیني امری ضروری است؛ از اين رو، بحث و بررسي پیرامون این موضوع اهميت زيادي دارد.

 

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
ويَسألونَکَ عَنِ الاهِلّه قُل هِيَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَالحَجّ؛ و از تو دربارة هلالهای ماه می پرسند، بگو: آنها بیان اوقات [و تقویم طبیعی] برای [نظام زندگی] مردم و [تعیین وقت] حج است.
اکثر مذاهب اسلامي رؤيت هلال را مهم ترين نشانة شروع ماه قمري مي دانند و بر همين اساس نسبت به آن حساس هستند. حديث صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ؛ روزه بگیرید با رؤیت آن [هلال] و افطار کنید [به عید فطر] با رؤیت آن، فقها را بر اين داشته است تا در موضوع رؤيت دقيق شوند و جهت استهلال ماه مبارک رمضان و شوّال سفارش اکيد نمایند، به گونه اي که بعضي فتوا بر وجوب کفايي آن نيز داده اند.
بر اين اساس، در مقالة حاضر به موضوع تقويم قمري، استهلال، معيارها و آرای فقها در مورد شروع ماه قمري و همچنين مباني رؤيت هلال و روشهاي آن، مشخصات و وضعيت هلال ماه هاي رمضان و شوّال بحث خواهيم کرد.

نحوة شکل گيري هلال
زمين در فضا به دور خورشيد و ماه نيز به دور زمين گردش مي‌کند. مدار حرکت زمين به دور خورشيد، دايرة البروج نام دارد؛ ولي مدار ماه به دور زمين بر دايرة البروج منطبق نيست و با آن 5 درجه اختلاف دارد. اين اختلاف اندک اثرهاي گوناگوني دارد؛ از جمله اينکه هر ماه پديده هاي خورشيدگرفتگي و ماه گرفتگي روي نمي دهد.

اهلّۀ ماه
در مدار گردش ماه به دور زمين حالتهاى مختلفى وجود دارد که شکل سطح روشن ماه، با توجه به محل آن در مدار و وضعيت ديد ناظر تغيير مى کند. به کلية حالتهاى ممکن در رؤيت شکل ظاهرى ماه اهلّه ماه مى گويند. مهم ترين اين حالتها عبارتند از:
1. حالت محاق (مقارنه): در اين وضعيت تمام سطح مقابل با زمين تيره و تار مى باشد و ماه در صفحه عبور کننده از مراکز زمين و خورشيد، بين زمين و خورشيد قرار دارد.
2. هلال: پس از حداقل 10 ساعت از مقارنه در بهترين حالت و 15 ساعت در بدترين وضعيت، و با حداقل 7 درجه جدايى زاويه اى ماه از خورشيد، اولين و نازک ترين هلال تشکيل شده و کم کم هلال ضخيم تر مى شود.
3. تربيع اول: حدود روز هفتم، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و شکل آن به صورت نيمه ديده مى شود.
4. تثليث اول: حدود روز دهم، 75 درصد سطح ماه روشن است و باز هم سطح ماه روشن تر خواهد شد.
5. بدر (ماه کامل): در حدود روز چهاردهم، سطح ماه کاملاً روشن شده و فاز ماه 100 درصد خواهد بود.
6. تثليث دوم: در حدود روز هجدهم، 75 درصد سطح ماه روشن و هلال در سحرگاه و در روز نیز ديده مي شود.
7. تربيع دوم: حدود روز بيست و دوم، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و مجدداً ماه به صورت نيمه ديده مى شود.
8. هلال آخر ماه: در روزهاى پايانى ماه قمرى و در حدود روز بيست و ششم از سن ماه، هلالی با ضخامت متوسط (25 درصد روشنايى) در سحرگاه قابل رؤيت است. رفته رفته از ضخامت این هلال کاسته شده و اصطلاحاً زمان مرگ ماه و تولد جديد آن فرا مى رسد.
9. محاق: زماني که ماه بين زمين و خورشيد قرار مي گيرد و قابل مشاهده نيست.

عوامل تأثيرگذار بر رؤيت هلال
هلالي که در آسمان وجود دارد، چگونه است و در چه شرايطي بهتر ديده مي‌شود؟ دانشمندان علم نجوم شرایط و عوامل نجومي مهمي را در رصد هلال معرفی کرده اند که مهم ترين آنان عبارتند از:
الف) سن هلال حداقل بايد بيش از10 ساعت باشد.
ب) جدايي ماه از خورشيد بايد بيش تر از 7 درجه باشد (حد دانژون).
ج) اختلاف سمت ماه و خورشيد در زمان غروب خورشيد زياد باشد.
د) ارتفاع ماه در لحظة غروب خورشيد زياد باشد. هرچه این ارتفاع بيش تر باشد، ماه ديرتر غروب مي کند. در اين صورت ماه در منطقه اي تاريک تر از آ سمان حاضر مي شود و از خورشيد بيش تر فاصله مي گيرد که به نوبة خود به بزرگي و درخشندگي هلال مي‌افزايد.
ه) مکث ماه؛ حداقل زمان لازم براي رؤيت با چشم غير مسلح حدود 30 دقيقه و براي چشم مسلح حدود 20 دقيقه است.
و) زاوية توجيه هلال با افق؛ براي رصد و گزارش نتيجة هلال لازم است مشخص شود که سمت تحدّب هلال با افق چه زاويه اي مي سازد. به اين زاويه، زاوية توجيه هلال با افق مي گوييم.
ز) هرچه به مناطق جنوبي و غربي زمين برويم، شرايط دیدن هلال بهتر خواهد شد و ارتفاع ماه افزايش خواهد يافت؛ زيرا ماه نسبتاً به زمين نزديک تر است و تغيير موقعيت در چشم انداز ماه تأثيرگذار می باشد. از طرف ديگر، هرچه به غرب برويم، خورشيد ديرتر غروب مي کند، لذا ماه نیز ديرتر غروب نموده، در اين فاصلة زماني به شرايط بهتري مي‌رسد.
ح) عوامل محيطي (ابر، دما، فشار و رطوبت، وجود گرد وغبار).
ط) قدرت ابزار اپتيکي (در صورت لزوم استفاده از ابزار)؛ ابزار اپتيکي قوي مانند تلسکوپ، دوربين دو چشمي يا تک چشمي، ابزارهاي جهت يابي و غيره، همه و همه بايد قبل از رصد کردن بازبيني شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمينان حاصل شود، به خصوص نسبت به کيفيت اپتيکي ابزار و دقت درجه بنديهاي آن بايد بسيار حساس بود.
ی) قدرت تفکيک چشم ناظر؛ اینکه راصد از لحاظ ديد چشمش چقدر توانايي دارد، در رؤيت مؤثر است.
ک) اطمينان پذيري حواس و چشم؛ هلال بايد چندبار و در حد چند ثانيه رؤيت شود. براي حصول اطمينان توصيه مي شود چندبار چشمان خود را باز و بسته نماييد و روي تصوير متمرکز شويد.

نکته:
1. زياد بودن ارتفاع ماه و اختلاف سمت ماه و خورشيد در هنگام غروب خورشيد، زياد بودن مدت زمان مکث و سن ماه، زياد بودن فاز هلال و ضخامت مياني، مثبت بودن عرض دايرة البروجي و در حضيض بودن ماه موجب آسان شدن رؤيت هلال می شود و بر عکس. در بعضي از هلالها با وجود مناسب بودن اغلب شرایط، کم بودن يک شرط مي تواند استهلال را به سوي حالت بحراني سوق دهد. علاوه بر اين، اثر کم بودن بعضي از شرایط و عوامل نيز در هلالهاي مختلف مي تواند متفاوت باشد و بطور کلي هر هلالي شرايط خاص خودش را دارد.
2. اگر در جستجوي هلال به هلالي مشکوک برخورد کرديد، بايد از هويت آن جسم مطمئن شويد. حداقل سه بار چشم خود را باز و بسته کنيد تا مطمئن شويد جسم ديده شده توهم نيست، سپس به آرامي ارتفاع دوربين يا تلسکوپ را پايين بياوريد و محل هلال را با نشانه اي زميني علامت گذاري کنيد. مجدداً تلسکوپ را بالا بياوريد و هلال را پيدا کنيد. اگر مجدداً هلال را ديديد، شکل هلال را با آنچه نرم افزار نشان مي دهد مقايسه کنيد. اگر هم شکل بودند، به احتمال زياد هلال را درست پيدا کرده ايد، آنگاه سعي کنيد بقية افراد گروه نیز هلال را مشاهده کنند و اگر مقدور بود، از هلال تصويربرداري کنيد.

راههاي ثابت شدن اول ماه
اول: خود انسان ماه را ببيند.

دوم: عده اي که از گفتة آنان يقين پيدا مي شود، بگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هر چيزي که به واسطة آن يقين پيدا شود.

سوم: شهادت: دو مرد عادل بگويند که در شب ماه را ديده ايم، ولي اگر صفت ماه را بر خلاف يکديگر بگويند، اول ماه ثابت نمي شود.

چهارم: سپري شدن سي روز از ابتداي ماه قبل: اگر از ماه قبل 30 روز گذشته باشد، روز بعد به طور يقين اول ماه خواهد بود.


پنجم: حکم حاکم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است. در اين صورت کسي که تقليد او را نمي کند نیز بايد به حکم او عمل نمايد؛ ولي کسي که مي داند حاکم شرع اشتباه کرده، نمي تواند به حکم او عمل کند.


نکته:
منظور از حاکم در اين تعبيرها صرفاً وليّ فقيه نيست، بلکه مراد مطلق حاکم است و در اينجا مراد حاکم شرعي ولو حاکم در يک جزء فقهي است. بر اين اساس، حکم تمام مراجع معظم مصداق حکم حاکم است، هر چند در چند سال اخير جز وليّ فقيه کسي حکم به اول ماه نداده است و ایشان اُولي به حکم است.

مبناي فقهي اختلاف در رؤيت هلال
در شريعت اسلام بخشي از وظايف و عبادات فردي و اجتماعي مبتني بر رؤيت هلال است، چنانکه روزة ماه رمضان، مراسم حج، تعيين روز عرفه و عيد قربان، شب قدر و عيد فطر، همگي به این امر وابسته است. همين امر سبب شده است تا به دليل اختلاف نظر ميان مذاهب اسلامي و حتي ميان مراجع تقليد در باب رؤيت هلال، اختلافاتي ميان مسلمانان در مسائلي چون آغاز ماه رمضان و روز عيد فطر و نيز عيد قربان پديد آيد و کشورهاي اسلامي، روزة ماه رمضان را با اختلاف آغاز و به پايان رسانند. اين اختلاف گاه چنان بوده است که سر و صداهايي بر پا کرده و بحثهايي را نيز برانگيخته است.
در زمان نبي گرامي اسلام صلی الله علیه و آله نيز مسلمانان با هم اختلاف نظر داشتند و با رجوع به حضرت اختلاف بین آنان بر طرف مي‌گشت؛ اما پس از آن حضرت چنين مرجع مورد اتفاقي وجود نداشت؛ بلكه در زمان خلفاي راشدين در مسائل مهم، شخص خليفه با مشورت ديگران و يا بدون مشورت حرف آخر را مي‌زد و با گفتار او عملاً اختلاف مرتفع مي‌شد. بنابراين، اختلاف در مسائل فقهي موضوع جديدي نيست و به طور طبيعي اين موضوع دربارة استهلال نیز صادق است؛ به گونه اي که شيخ طوسي قدّس سرّه در کتاب تهذيب نقل کرده است:
در دوران حکومت اميرمؤمنان علي علیه السلام مردم پس از
۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند. امام علیه السلام به جارچيان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و يک روز روزة قضا بگيرند.
امروزه نیز عوامل متعددي موجب اختلاف در باب رؤيت هلال شده است. در ميان فقهاي شيعه آنچه سبب اختلاف نظر شده، آن است که برخي به وحدت افق اعتقاد دارند و مي گويند: چنانچه در يک منطقه از جهان، هلال ماه رؤيت شود، براي تمام مناطق معتبر است و آغاز ماه رمضان به حساب مي آيد؛ اما بنا به ديدگاهي که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافيايي را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد يا هم افق و غير هم افق تقسيم مي کند، در صورت رؤيت هلال در هر منطقه اي، اين رؤيت تنها براي مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود.
علاوه بر اين، عده اي از فقها رؤيت هلال با چشم غيرمسلح را براي اثبات رؤيت لازم مي دانند و رؤيت هلال با چشم مسلح را معتبر نمي شمارند. همين امر نيز يکي از عوامل اختلاف در بحث آغاز، رمضان و هلال عيد فطر شده است.
اين اختلاف ميان علماي عامه نیز وجود دارد. حنفيها، مالكيها و حنبليها قائل به ثبوت رؤيت هلال براي تمام نقاط عالم در صورت رؤيت در يك نقطه هستند و شافعيها معتقدند اگر رأي فقها مختلف باشد، رؤيت هر ناحيه براي همان ناحيه حجت است.